In de tijdschrift Archéologia heeft een van onze medewerkers en vertalers (Walter van Goethem) een studie gevonden over de kruisiging in de Oudheid. Bij de verklaring van Jezus “En wie zijn kruis niet opneemt en Mij volgt, is Mij niet waardig” (Mt 10, 38), kunnen we ons afvragen welk impact deze woorden hebben gehad op zijn toehoorders. Daartoe hebben we enkele nota’s geselecteerd uit de bijdrage van Jacques Jaume, dokter in de geneeskunde, La crucifixion. Étude anatomique d’un supplice antique, verschenen in Archéologia in februari 2007.

De kruisiging was een zeer verspreide vorm van veroordeling en bestraffing in de Oudheid, maar de archeologische sporen ervan zijn bijna onbestaand. Het is moeilijk er zich een duidelijk idee over te maken.

Waarschijnlijk van Mesopotamische oorsprong

Een groot deel van de vorsers situeert de oorsprong ervan in Mesopotamië. De Perzen pasten het (op een paal) spietsen en de kruisiging toe. De Assyriërs spietsten hun veroordeelden op onder het sternum en lieten ze zo gewild achter. De Grieken maakten gebruik van de kruisiging, in het bijzonder Alexander, die deze van de Perzen zou hebben overgenomen. De Carthagers benutten ze voor de overwonnen legeraanvoerders.

Vóór de Romeinse bezetting van Palestina kruisigde men er veelvuldig. Tijdens de periode der Asmoneeërs bestrafte men met kruisiging. Het oud Testament haalt veroordelingen ter dood met kruisiging aan. Het Septuagint noemt het kruis het xylon didumon, het tweedelig hout.

De ergste straf voor de Romeinen

Volgens sommige historici ving deze terdoodbrenging in Rome aan bij het einde van de tweede Punische oorlog. De Romeinen legden er zich bijzonder op toe en maakten er een frequent gebruik van. De kruisiging is een vorm van veroordeling voor de slaven, de deserteurs, de dieven, de overwonnen rebellen, de verraders. In 73 vC kruisigde men na de opstand van Spartacus 6.000 slaven langs de Via Appia. Men veroordeelde met de woorden: “Leg het kruis op de slaaf”.

De kruisiging werd beschouwd als de ergste straf, zelfs voor de slaven: “Servitutis extremum summumque supplicium” (Cicero). Aan de top van de hiërarchie van de door het Keizerrijk opgelegde veroordelingen vóór de onthoofding, de verbranding, de wilde dieren, enz. , berustte ze op de vervloeking van de arbor infelix, de onvruchtbare boom (de ongelukkige boom, noot van de redactie). De kruisiging was ook een offer van eredienst aan de goden van de onderwereld (Posidonios verduidelijkt dat men bij de Kelten mensen offerde door kruisiging). Het lijk van de gestrafte moest vergaan op het kruis en kon gegeten worden door sommige wilde dieren.

Voor de mens uit de Oudheid beroofde zulke veroordeling ter dood hem van zijn paradijs. Hij had geen recht op de zo belangrijke rouwplechtigheden. Hij was veroordeeld om geen hiernamaals te hebben en zijn ziel zou onbeperkt blijven ronddwalen als een spook. Hij was vervloekt. Deze zo bijzondere context rond de kruisiging maakte voor de Romeinen het ergste uit dat kon bestaan en deed een onbeschrijfelijke afschrikking ontstaan. Allicht is het daarom dat de getuigenissen er omtrent zo zeldzaam zijn.

.../...

Het verloop van een doodstraf

De teksten lichten ons in over het verloop van een kruisiging in het Romeinse Keizerrijk. De opstandige slaaf of de verrader die majesteitsschennis had bedreven, werd officieel veroordeeld. Hij werd naakt gegeseld en daarna laadde men op zijn schouders het patibulum, een houten balk waaraan hij later zou worden vastgehecht. Hij droeg ook een titulus, een officieel document waarop de reden van zijn veroordeling was geschreven. Langs de straten van de stad waarin hij kwam, spotte de menigte met hem, spuwde op hem en mocht hem zelfs slaan. Buiten de stad, meestal langs een belangrijke weg, stonden palen, stipes, die de dwarsbalk van het patibulum konden opnemen: het geheel vormde dan een T. Daar werd de veroordeelde aan het patibulum genageld, aan de stipes gehangen en dan aan de stipes genageld met de voeten. ..../...

Op het einde van de Romeinse kruisiging of om ze te doen beëindigen, brak men de benen van de veroordeelde door het crurifragium. De dood werd vastgesteld door een steek met een puntig snijdend wapen. Het vastnagelen was bijna blijvend, symbool van het onomkeerbare van deze doodstraf. .../...

Tussen de IV^e en de VI^e eeuw wordt de schande van het kruis vervangen door de aanbidding van het kruis, middel tot het heil van de mensheid.

De ontdekking van het echte Kruis door Keizerin Helena , moeder van Constantijn, gaf aanleiding tot een cultus en verering van het Kruis. Het kruis verschijnt nu in de woningen van de christenen, bovenop de Basilieken, aan de hals van de gelovigen, op munten, diademen en zelfs op de keizerlijke scepter; liturgische hymnen als het Pange lingua brengen het eer (de auteur bedoelt hier Crux fidelis, waarvan een strofe begint met de woorden Pange lingua; noot van de redactie). .../...

Een der eerste christelijke afbeeldingen van een gekruisigde komt voor op een ivoor van het British Museum uit het begin van de V^e eeuw. Volgens sommigen dateert de christelijke afbeelding van de kruisiging van de deur van de H. Sabinakerk te Rome uit de V^e eeuw.