1. Een vergelijking

Voor een goed begrip sta me toe een vergelijking te maken.

Een moeder heeft haar nog klein kind meerdere malen gezegd dat hij het mes moet laten liggen. Maar in een onbewaakt ogenblik pakt hij het mes toch en snijdt zich daarmee in de vinger. Huilend komt hij naar zijn moeder gelopen. Wat zal zij doen? Zij zal niet meteen mopperen en hem verwijten maken: "Had het mes laten liggen! Ik heb het je meermalen gezegd. Nu moet je zelf maar zien hoe het weer geneest". Nee, integendeel, zij zal haar kind in de arm nemen, troosten en de vinger verbinden opdat daarmee de wond sneller geneest. Dan zal zij met het kind spreken en weer uitleggen waarom het gevaarlijk is met een mes te spelen. Afhankelijk van de omstandigheden zal zij hem nog een pedagogische straf geven, opdat hij een volgende keer beter gehoorzamen zal.

2. Omzetting naar de Aflaat.

Het voorgaande is een beeldspraak waarover het bij een aflaat gaat. Men moet hier een onderscheid maken tussen de schuld van de zonde en de gevolgen van de zonde. De schuld van het kind was de ongehoorzaamheid, het gevolg van deze schuld was de wond aan zijn vinger. De Kerk handelt nu met de zondaar overeenkomstig de moeder. Zij neemt haar kinderen figuurlijk gesproken in de arm en vergeeft hun de schuld in het boetesacrament, zoals de Vader zijn teruggekeerde zoon in de parabel. Daarenboven helpt zij echter ook dat de gevolgen van de zonden beter kunnen genezen, zoals de moeder de wond van het kind verbindt. Het geneesmiddel voor wonden van de ziel is het zich persoonlijk bekommeren om de zondaar en gebed van voorspraak. En daarover gaat het nu bij de aflaat:

a) De aflaat is geen vorm van zonden vergeving, maar een geneesmiddel van de Kerk voor de genezing van de ziel van de gevolgen van de zonden. Een voorbeeld: Als iemand door alcoholgebruik een verkeersongeval heeft veroorzaakt waarbij mensen gewond zijn geraakt en zijn omgekomen, dan betekent dat voor hem ook een last voor zijn ziel. De schuld kan hem in de biecht worden kwijtgescholden. En in een proces heeft hij er natuurlijk nog de uiterlijke gevolgen van te dragen. Echter de genezing van de ziel van de gevolgen is daarmee nog niet gebeurd. Hierbij kunnen medemensen helpen als zij zich om hem bekommeren. En daartoe kan en wil de Kerk helpen door haar gebed. Dat kan overigens alleen werkzaam zijn als de betrokkene gelooft en de gemeenschap met Christus zoekt. Daarom is voor het verkrijgen van de aflaat de volgende voorwaarde bepaald: Ontvangen van het boetesacrament, deelname aan de H. Mis met het ontvangen van de H. Communie, het Credo en gebed in de zin van het Onze Vader. Natuurlijk kunnen we zelf ook plaatsvervangend aan de genezing van anderen bijdragen. Het komt overeen met het hebben van een lichamelijke ontsteking. Het hele lichaam krijgt koorts om alle geneeskundige krachten van alle lichaamsdelen te mobiliseren voor de genezing van de wond. Zo wil de Kerk door de aflaat alle geledingen van de Kerk mobiliseren, bijdragen, om de gevolgen voor de ziel van de veelvuldige zonden te genezen. Neem bijvoorbeeld de onuitsprekelijke gevolgen van de zonde die door burgeroorlogen veroorzaakt werden. Vergeving van mensen kan slechts gebeuren, daar waar mensen bereid zijn te vergeven en af te zien van wraak en vergelding; zoals het bijvoorbeeld is gebeurd bij de verzoening met Frankrijk en Polen. Vele christenen hadden daarbij een beslissend aandeel door hun gebed, hun persoonlijke inzet en hun materiële hulp. Zo begrepen, is de aflaat ook heden zeer zinvol en belangrijk voor de genezing van de wereld.

b) De aflaat heeft nog een ander aspect. Bij het voorbeeld van de moeder met het kind zei ik, dat zij hem naar gelang de omstandigheden nog een opvoedkundige straf geven zal. Op een gelijkaardige manier kan Moeder de Kerk voor bepaalde zonden een opvoedkundig boetewerk opleggen. En zij heeft het vroeger dikwijls gedaan: Bijvoorbeeld een bedevaart maken, een behoeftige helpen, enz. En zij heeft naar gelang de omstandigheden zo'n werk van boete ook kwijtgescholden en vervangen door een gift in geld voor een goed doel. Vandaar komt het woord aflaat. In de wereldlijke maatschappij beoefent men iets dergelijks als maatregel voor reïntegratie in de maatschappij. In plaats van gevangenisstraf wordt soms een sociale taak of een boete opgelegd. Principieel is het daarom bij de aflaat ook zinvol een geldstraf te geven voor een goed doel om een aflaat te verdienen. Echter, om geen misverstand te verwekken, mag het niet het voor de hand liggende zijn. Want men kan de wonden van de ziel niet door materiële zaken genezen of vergeving met geld kopen. Wel echter kan men door het weer goed maken met materiële dingen, meehelpen de wond van de ziel beter te doen genezen, zoals het bijvoorbeeld bij het weer goed maken van dwangarbeid in het Derde Rijk is gebeurd. Zo gezien was het principieel niet verkeerd, als de Kerk ook geld en goede werken met de aflaat in verbinding bracht. Zeer zeker was het noodlottig toen de mensen destijds de zin van de aflaat niet meer begrepen en geloofden: "Wanneer het geld in het laatje rolt, spring de ziel de hemel in", zoals sommigen indertijd dachten en zeiden. Echter het misbruik van een goede zaak rechtvaardigt bij lange niet zijn afschaffing.

c) Doch velen zullen zich - juist met het oog op de oecumene - nog afvragen: Waar is dan de aflaat in de bijbel verankerd en christelijk gewettigd? Daartoe kan het volgende gezegd worden: Natuurlijk staat het woord aflaat niet in de bijbel, maar dat wat de aflaat wil is een vanzelfsprekend gevolg van het bijbels verstaan van de Kerk. Paulus heeft het ons met het beeld van het éne lichaam met vele ledematen uitgelegd en daaruit de consequentie getrokken: "Wanneer één lid lijdt, delen alle ledematen in het lijden" (1 Kor 12, 26). Dat betekent, het moet vanzelfsprekend zijn dat christenen anderen helpen wanneer zij lijden, zij het lichamelijk dan wel geestelijk. En een belangrijk geneesmiddel daartoe is de aflaat. Wij vragen door het verkrijgen van de aflaat aan de hele Kerk haar gebed van voorspraak, dat zich voedt met de ontelbare gebeden van de heiligen, kloosterlingen en de gelovige christen. De Kerk is als het ware een apotheek met geneesmiddelen voor de ziel.

Hoeveel beter zou het er in de wereld uitzien, als wij christenen als het "Mystiek Lichaam van Christus" zo om elkaar bezorgd waren als de ledematen van ons lichaam voor elkaar zorgen en zoals Paulus aan de Romeinen schreef: "Aanvaard elkander als leden van één gemeenschap, zoals ook Christus ons in zijn gemeenschap heeft opgenomen, ter ere Gods" (Rom 15, 7). Degene derhalve die de Jubileumaflaat verdient, helpt als levend lid van de Kerk mee, de gevolgen van de zonden voor de ziel te genezen. En wie wil dat niet?